สรุปสั้นๆ
- อัตราต่อปริมาตรน้ำ สัดส่วน 1:X และเปอร์เซ็นต์ คือการบอก "ความเข้มข้นของสารในถังพ่น" แบบเดียวกัน แปลงกันได้ด้วยการหาร ส่วนอัตราต่อไร่บอก "ปริมาณสารต่อพื้นที่" ซึ่งเป็นคนละเรื่องและต้องรู้ปริมาตรน้ำที่เครื่องพ่นใช้จริงต่อไร่
- ปริมาณสารในถัง = ปริมาตรน้ำในถัง × ความเข้มข้นตามฉลาก เช่น อัตรา 50 ซีซีต่อน้ำ 20 ลิตร ถัง 200 ลิตร ใช้สาร 500 ซีซี และสัดส่วน 1:500 ถัง 20 ลิตร ใช้สาร 40 ซีซี
- เปอร์เซ็นต์ที่ฉลากบอกอาจหมายถึงความเข้มข้นในถังพ่น หรือเปอร์เซ็นต์สารออกฤทธิ์ในผลิตภัณฑ์ ซึ่งเป็นคนละอย่าง และต้องอ่านบริบทบนฉลากให้ชัด
- ถ้าฉลากให้อัตราต่อไร่ ความเข้มข้นในถังเปลี่ยนตามปริมาตรน้ำที่พ่นต่อไร่ ผสมเท่าเดิมต่อถังแต่พ่นน้ำมากขึ้นต่อไร่จะได้สารเกินอัตราบนฉลาก (ตัวอย่างในคู่มือเกินเป็น 2 เท่า) จึงต้องรู้ปริมาตรพ่นจริงก่อน
- คู่มือนี้อธิบายเฉพาะวิธีคำนวณ ไม่ได้ระบุอัตราของสารชนิดใด ให้ยึดฉลากและคำแนะนำบนผลิตภัณฑ์ที่ใช้เสมอ ห้ามผสมเข้มข้นกว่าฉลาก
ทำไมการผสมสารต้องคำนวณให้แม่น
สารฉีดพ่นเกือบทุกชนิดต้องเจือจางด้วยน้ำก่อนใช้ ถ้าผสมเจือจางเกินไป ประสิทธิภาพอาจไม่พอ ถ้าผสมเข้มข้นเกินฉลาก อาจเกิดอันตรายต่อพืช ผู้พ่น และสิ่งแวดล้อม รวมทั้งเปลืองต้นทุน ความผิดพลาดที่พบบ่อยจึงไม่ใช่การคำนวณซับซ้อน แต่เป็นการแปลงหน่วยผิดระหว่างที่ฉลากบอกกับสิ่งที่เทลงถัง
ข้อสังเกตจากเอกสารด้านเทคโนโลยีการพ่นสารของมหาวิทยาลัยด้านเกษตร: ถ้าสัดส่วนระหว่างสารกับน้ำผิด แม้เครื่องพ่นจะปรับเทียบมาถูกต้อง ก็ยังพ่นสารผิดปริมาณได้ ดังนั้นการคำนวณสัดส่วนในถังจึงเป็นขั้นตอนที่ต้องทำให้ถูก
อัตราบนฉลาก 4 แบบ และแต่ละแบบบอกอะไร
ฉลากแต่ละฉบับเลือกวิธีบอกอัตราต่างกัน แบบเข้มข้นในถัง (ข้อ 1–3) บอกว่าน้ำเท่านี้ต้องใส่สารเท่าไร ส่วนแบบต่อพื้นที่ (ข้อ 4) บอกว่าพื้นที่เท่านี้ต้องได้สารเท่าไร
- ต่อปริมาตรน้ำ เช่น "50 ซีซีต่อน้ำ 20 ลิตร" บอกปริมาณสารต่อปริมาตรน้ำโดยตรง
- สัดส่วน 1:X เช่น "1:500" คือสาร 1 ส่วนต่อน้ำจำนวนมาก (X ส่วน) ใช้หน่วยปริมาตรเดียวกันทั้งสองข้าง
- เปอร์เซ็นต์ในถัง เช่น "ความเข้มข้น 0.2%" คือสารกี่ส่วนในร้อยส่วนของสารละลายพ่น (โดยปริมาตร)
- ต่อพื้นที่ เช่น "60 ซีซีต่อไร่" บอกปริมาณสารที่ต้องให้ตกถึงพื้นที่ ไม่ได้บอกความเข้มข้น
สามแบบแรกแปลงกันได้ตรงๆ เพราะเป็นความเข้มข้นแบบเดียวกัน ส่วนแบบที่สี่แปลงเป็นปริมาณต่อถังได้เมื่อรู้ปริมาตรน้ำที่เครื่องพ่นใช้ต่อไร่เท่านั้น (หัวข้อ "ต่อไร่" ด้านล่าง)
ความเข้มข้นในถัง: คำนวณปริมาณสารต่อถัง
- ใช้หน่วยปริมาตรเดียวกัน เช่น ลิตร แล้วคูณ 1,000 เพื่อแปลงเป็นซีซี (1 ลิตร = 1,000 ซีซี)
ทั้งสามสูตรคือหลักเดียวกัน: ปริมาณสาร = ปริมาตรสารละลาย × ความเข้มข้น เอกสารด้านการคำนวณปริมาณสารกำจัดศัตรูพืชของมหาวิทยาลัยด้านเกษตรใช้สูตรเดียวกัน (เช่น ปริมาณที่ต้องใส่ในถัง = ปริมาตรที่ผสม × อัตราต่อ 100 หน่วย ÷ 100)
ตัวอย่าง 3 แบบ (คำนวณสดจากเครื่องมือ)
- แบบอัตรา: ฉลาก 50 ซีซีต่อน้ำ 20 ลิตร ถังพ่น 200 ลิตร → (50 ÷ 20) × 200 = 500 ซีซี
- แบบสัดส่วน: ฉลาก 1:500 ถังสะพายหลัง 20 ลิตร → 20 ÷ 500 = 0.04 ลิตร = 40 ซีซี
- แบบเปอร์เซ็นต์: ต้องการ 5% ในถัง 1,000 ลิตร → 1,000 × 0.05 = 50 ลิตร = 50,000 ซีซี
ลองกรอกตัวเลขของคุณที่ เครื่องมือคำนวณสัดส่วนผสมสารฉีดพ่น ซึ่งมีครบทั้งสามโหมดและเลือกหน่วยเป็นของเหลว (ซีซี) หรือผง (กรัม) ได้
แปลงอัตรา สัดส่วน และเปอร์เซ็นต์เข้าหากัน
ความเข้มข้นเดียวกันเขียนได้หลายแบบ ตัวอย่าง "50 ซีซีต่อน้ำ 20 ลิตร" คือ 2.5 ซีซีต่อน้ำ 1 ลิตร ซึ่งตรงกับสัดส่วน 1:400 และเปอร์เซ็นต์ 0.25% (ใช้ 1 ลิตร = 1,000 ซีซี)
| สัดส่วน | ซีซีต่อน้ำ 1 ลิตร | เปอร์เซ็นต์ | ถัง 20 ลิตร (ซีซี) | ถัง 200 ลิตร (ซีซี) |
|---|---|---|---|---|
| 1:100 | 10.0 | 1% | 200 | 2,000 |
| 1:200 | 5.0 | 0.5% | 100 | 1,000 |
| 1:500 | 2.0 | 0.2% | 40 | 400 |
| 1:1000 | 1.0 | 0.1% | 20 | 200 |
สูตรแปลง: ซีซีต่อลิตร = 1,000 ÷ X · เปอร์เซ็นต์ = 100 ÷ X ตัวเลขคำนวณสดจากเครื่องมือ ตรวจเปอร์เซ็นต์ 1% ถัง 20 ลิตร = 200 ซีซี ตรงกับสัดส่วน 1:100
ข้อควรระวัง: "1:500" อ่านได้สองแบบ
ฉลากบางฉบับเขียน 1:500 หมายถึงสาร 1 ส่วนในสารละลายรวม 500 ส่วน บางฉบับหมายถึงสาร 1 ส่วนต่อน้ำ 500 ส่วน (สารละลายรวม 501 ส่วน) สำหรับถัง 20 ลิตรผลต่างคือ 40.00 กับ 39.92 ซีซี ต่างกันราว 0.2% ซึ่งน้อยมากสำหรับการใช้งานจริง และเครื่องมือใช้แบบแรก ถ้าฉลากให้ตัวอย่างปริมาณไว้ชัดเจน ให้เชื่อตัวอย่างบนฉลาก
เปอร์เซ็นต์สองความหมายที่ต้องแยกให้ออก
คำว่า "เปอร์เซ็นต์" บนฉลากและผลิตภัณฑ์ใช้ได้สองความหมาย ซึ่งสับสนกันง่าย
- เปอร์เซ็นต์สารออกฤทธิ์ในผลิตภัณฑ์ (% a.i.) เช่น ผงละลายน้ำ 80% คือในผลิตภัณฑ์ 100 ส่วนมีสารออกฤทธิ์ 80 ส่วน ตัวเลขนี้บอกว่าผลิตภัณฑ์เข้มข้นแค่ไหน ไม่ได้บอกว่าต้องผสมกี่ส่วน
- เปอร์เซ็นต์ความเข้มข้นในถังพ่น เช่น "ผสม 0.2%" คือผลิตภัณฑ์ 0.2 ส่วนต่อสารละลายพ่น 100 ส่วน ตัวเลขนี้คือที่ต้องการในถัง
เมื่อฉลากกำหนดอัตราเป็น "ปริมาณสารออกฤทธิ์ต่อพื้นที่" ต้องแปลงเป็นปริมาณผลิตภัณฑ์ก่อน โดยสูตรเป็นดังนี้
- ตัวอย่าง: ต้องการสารออกฤทธิ์ 200 กรัมต่อไร่ ผลิตภัณฑ์มีสารออกฤทธิ์ 80% → 200 × 100 ÷ 80 = 250 กรัมผลิตภัณฑ์ต่อไร่
ในตัวอย่างข้างต้น ถ้าเผลอใช้ 200 กรัมของผลิตภัณฑ์แทน จะได้สารออกฤทธิ์ต่ำกว่าที่ต้องการ และถ้าฉลากให้อัตราเป็นผลิตภัณฑ์อยู่แล้ว ไม่ต้องแปลงอีก ให้อ่านฉลากว่าตัวเลขเป็นของผลิตภัณฑ์หรือสารออกฤทธิ์
อัตราต่อไร่: ต้องรู้ปริมาตรน้ำที่พ่นต่อไร่ก่อน
เมื่อฉลากบอกปริมาณสารต่อไร่ ตัวเลขนี้คงที่ไม่ว่าจะใช้น้ำเท่าไร แต่ความเข้มข้นในถังเปลี่ยนไปตามปริมาตรน้ำที่เครื่องพ่นใช้ต่อไร่ ขั้นตอนคือ
- หลักเดียวกับที่ใช้ในเอกสารด้านการพ่นสารของมหาวิทยาลัยด้านเกษตร (พื้นที่ต่อถัง แล้วคูณอัตราต่อพื้นที่)
ตัวอย่าง (ตัวเลขสมมติเพื่อสาธิต): ฉลากบอก 60 ซีซีต่อไร่ ถังสะพายหลัง 20 ลิตร เปรียบเทียบเครื่องพ่นสองแบบ
| น้ำที่พ่นต่อไร่ | พ่นได้ต่อถัง (ไร่) | สารต่อถัง (ซีซี) | ความเข้มข้น (ซีซีต่อลิตร) |
|---|---|---|---|
| 40 ลิตรต่อไร่ | 0.50 | 30 | 1.50 |
| 80 ลิตรต่อไร่ | 0.25 | 15 | 0.75 |
ปริมาณสารต่อไร่เท่ากัน (60 ซีซี) แต่ความเข้มข้นในถังต่างกัน 2 เท่า เครื่องที่พ่น 40 ลิตรต่อไร่ผสมถังละ 30 ซีซี (1.50 ซีซีต่อลิตร) ส่วนเครื่องที่พ่น 80 ลิตรต่อไร่ผสมถังละ 15 ซีซี (0.75 ซีซีต่อลิตร)
หาปริมาตรน้ำที่เครื่องพ่นใช้ต่อไร่
วิธีที่ใช้กันทั่วไปคือพ่นน้ำเปล่าบนแปลงทดสอบที่รู้ขนาด ด้วยความเร็วและแรงดันเท่าที่ใช้จริง แล้ววัดว่าใช้น้ำไปเท่าไร จากนั้นคำนวณเทียบเป็นต่อไร่ (1 ไร่ = 1,600 ตารางเมตร) เช่น พ่นแปลง 160 ตารางเมตร (0.1 ไร่) ใช้น้ำ 4 ลิตร เท่ากับ 40 ลิตรต่อไร่ ควรทำซ้ำสองสามครั้งและเฉลี่ย เพราะความเร็วเดินและแรงปั๊มเปลี่ยนปริมาตรที่ออก
ถ้าใช้โดรนเกษตร ปริมาตรน้ำต่อไร่ถูกกำหนดจากการตั้งค่าอุปกรณ์ ดูเครื่องมือเฉพาะที่ คำนวณอัตราผสมสารฉีดพ่นโดรนเกษตร
ขั้นตอนแนะนำก่อนผสมจริง
- อ่านฉลากทั้งหมดก่อน ทั้งอัตรา ข้อห้าม ช่วงเวลา การป้องกันตนเอง และระบุให้ชัดว่าตัวเลขเป็นแบบไหนใน 4 แบบข้างต้น
- รู้ปริมาตรถังและปริมาตรน้ำที่จะใส่จริง ถ้าไม่เต็มถัง ให้คำนวณตามปริมาตรน้ำที่ใส่ ไม่ใช่ตามขนาดถัง
- คำนวณก่อนแล้วตวงด้วยอุปกรณ์ตวงที่มีขีดบอกปริมาตร ไม่ใช้ฝาขวดหรือภาชนะเดาปริมาตร
- ตรวจซ้ำด้วยการประมาณคร่าวๆ เช่น ถังใหญ่ขึ้น 10 เท่า สารต้องมากขึ้น 10 เท่า ถ้าได้ตัวเลขแปลกไปจากนี้ให้ตรวจใหม่
- ไม่ผสมเข้มข้นกว่าฉลาก เข้มข้นขึ้นไม่ได้ทำให้ได้ผลดีขึ้นเป็นเส้นตรง แต่เพิ่มความเสี่ยง
- ถ้าจะผสมสารหลายชนิดในถังเดียว ต้องตรวจฉลากว่าผสมกันได้หรือไม่ ซึ่งเครื่องมือและคู่มือนี้ไม่ได้ตรวจให้ (ดู เครื่องมือตรวจการผสมสาร เป็นข้อมูลประกอบเบื้องต้น)
- จดบันทึก วันที่ แปลง สาร อัตราที่ใช้ และปริมาตรน้ำ เพื่อใช้ตรวจย้อนหลัง
ข้อสมมติและข้อจำกัดของคู่มือนี้
- ตัวอย่างทั้งหมดใช้ตัวเลขสมมติเพื่อสาธิตวิธีคิด ไม่ใช่อัตราของสารชนิดใด
- คู่มือนี้และเครื่องมือคำนวณปริมาณทีละสารเท่านั้น ไม่ตรวจความเข้ากันได้ของการผสมหลายชนิด ไม่ระบุช่วงเวลาก่อนเก็บเกี่ยว และไม่แทนที่ฉลาก
- คิดว่าสารเจือจางในน้ำแล้วปริมาตรรวมเท่ากับปริมาตรน้ำ (ใกล้เคียงสำหรับการใช้งานทั่วไป) ไม่ได้คิดผลของส่วนผสมที่เปลี่ยนปริมาตร
- ตัวอย่างต่อไร่ใช้ 1 ไร่ = 1,600 ตารางเมตร และปริมาตรน้ำที่พ่นต่อไร่ขึ้นกับอุปกรณ์และพืช ซึ่งต้องวัดเอง
- ตัวเลือก "ของเหลว/ผง" ในเครื่องมือเปลี่ยนเพียงหน่วยที่แสดง (ซีซี หรือกรัม) สูตรเหมือนกัน
- เนื้อหาเป็นข้อมูลประกอบการตัดสินใจ ไม่ใช่คำแนะนำเฉพาะราย
ที่มาของข้อมูลและวิธีทำคู่มือนี้
- ตัวเลขในตัวอย่างสามโหมดและตารางแปลงความเข้มข้นคำนวณสดจากเอนจินเดียวกับเครื่องมือคำนวณสัดส่วนผสมสารฉีดพ่น
- หลักการคำนวณ (ปริมาณในถังจากความเข้มข้น พื้นที่ต่อถัง และการแปลงสารออกฤทธิ์เป็นผลิตภัณฑ์) อ้างอิงเอกสารด้านการคำนวณปริมาณสารกำจัดศัตรูพืชของมหาวิทยาลัยด้านเกษตรที่ตีพิมพ์เผยแพร่
- ตัวอย่างต่อไร่และการปรับเทียบเป็นตัวเลขสมมติที่เขียนเอง ตรวจซ้ำด้วยการคำนวณแยกจากเอนจิน
- จัดทำโดยกองบรรณาธิการฟาร์มเกษตร ยังไม่ได้ผ่านการตรวจทานโดยผู้เชี่ยวชาญภายนอก หากพบข้อมูลคลาดเคลื่อนแจ้งได้ตามช่องทางในหน้านโยบายบรรณาธิการ
คำถามที่พบบ่อย
ฉลากบอก 1:500 ต้องใช้สารกี่ซีซีต่อถัง 20 ลิตร?
ใช้สารประมาณ 40 ซีซี คำนวณจาก 20 ลิตรหารด้วย 500 ได้ 0.04 ลิตร หรือ 40 ซีซี ถ้าฉลากให้ตัวอย่างปริมาณไว้ชัดเจน ให้ยึดตัวอย่างบนฉลาก
ต่างกันอย่างไรระหว่างเปอร์เซ็นต์สารออกฤทธิ์กับเปอร์เซ็นต์ความเข้มข้นในถัง?
เปอร์เซ็นต์สารออกฤทธิ์บอกว่าผลิตภัณฑ์มีสารออกฤทธิ์กี่ส่วนในร้อยส่วน ส่วนเปอร์เซ็นต์ความเข้มข้นในถังบอกว่าต้องการผลิตภัณฑ์กี่ส่วนในร้อยส่วนของสารละลายพ่น ตัวแรกบอกคุณสมบัติของผลิตภัณฑ์ ตัวหลังบอกสิ่งที่ต้องผสม
ฉลากให้อัตราต่อไร่ ต้องผสมถังละเท่าไร?
ต้องรู้ปริมาตรน้ำที่เครื่องพ่นใช้ต่อไร่ก่อน จากนั้นพื้นที่ต่อถัง = ปริมาตรถัง ÷ ปริมาตรพ่นต่อไร่ และสารต่อถัง = พื้นที่ต่อถัง × อัตราต่อไร่ ตัวอย่างในคู่มือ ถัง 20 ลิตร พ่น 40 ลิตรต่อไร่ อัตรา 60 ซีซีต่อไร่ ใช้สารถังละ 30 ซีซี
ใส่น้ำไม่เต็มถัง ต้องคำนวณอย่างไร?
คำนวณตามปริมาตรน้ำที่ใส่จริง ไม่ใช่ตามขนาดถัง เช่น อัตรา 1:500 และใส่น้ำ 10 ลิตร ต้องใช้สาร 10 ÷ 500 = 0.02 ลิตร หรือ 20 ซีซี
ผสมเข้มข้นกว่าฉลากเล็กน้อยได้ไหม?
ไม่ควร เข้มข้นกว่าที่ฉลากกำหนดไม่ได้แปลว่าได้ผลดีขึ้นแบบเส้นตรง แต่เพิ่มความเสี่ยงต่อพืช ผู้พ่น และสิ่งแวดล้อม ยึดอัตราบนฉลากเสมอ
เครื่องมือนี้ตรวจให้ไหมว่าผสมสารหลายชนิดพร้อมกันได้หรือไม่?
ไม่ตรวจ เครื่องมือคำนวณปริมาณทีละสารเท่านั้น การผสมหลายชนิดต้องดูฉลากของแต่ละผลิตภัณฑ์ว่าผสมกันได้หรือไม่ และอาจทดลองในปริมาณน้อยก่อน
ศัพท์ที่ใช้ในคู่มือนี้
- อัตราผสม
- ปริมาณสารที่ใช้ต่อปริมาตรน้ำ หรือต่อพื้นที่ ตามที่ฉลากกำหนด
- สัดส่วน 1:X
- สาร 1 ส่วนต่อน้ำหรือสารละลายจำนวน X ส่วน ใช้หน่วยปริมาตรเดียวกัน
- สารออกฤทธิ์ (a.i.)
- ส่วนของผลิตภัณฑ์ที่ออกฤทธิ์ มักบอกเป็นเปอร์เซ็นต์ของผลิตภัณฑ์
- ผลิตภัณฑ์ (สูตรผสม)
- ผลิตภัณฑ์ที่ขายจริง ซึ่งมีสารออกฤทธิ์และส่วนประกอบอื่น
- ปริมาตรพ่นต่อไร่
- ปริมาตรสารละลายที่เครื่องพ่นปล่อยต่อพื้นที่ 1 ไร่ ขึ้นกับอุปกรณ์ ความเร็ว และแรงดัน
- การปรับเทียบเครื่องพ่น
- การวัดว่าเครื่องพ่นปล่อยน้ำเท่าไรต่อพื้นที่ เพื่อใช้คำนวณปริมาณสารต่อถัง
เครื่องมือที่เกี่ยวข้อง
ประวัติการปรับปรุงเนื้อหา · อัปเดตล่าสุด 6 ตุลาคม 2569
- — เผยแพร่ครั้งแรก