ดวงอาทิตย์กับฟาร์มของฉัน

ที่เล่ากันมา: เที่ยงตรงคือ 12:00 น. ตอนนั้นดวงอาทิตย์อยู่กลางหัว เงาสั้นที่สุด

ที่คำนวณหรือวิจัยพบ: ไม่ใช่ ประเทศไทยใช้เวลามาตรฐานเดียวทั้งประเทศ แต่ดวงอาทิตย์เคลื่อนตามตำแหน่งจริงของแต่ละที่ กรุงเทพฯ อยู่ราว 100.5 องศาตะวันออก ดวงอาทิตย์จึงขึ้นสูงสุดหลัง 12:00 น. เสมอ และวงโคจรที่เป็นวงรีกับแกนโลกที่เอียงทำให้เที่ยงวันจริงเลื่อนไปมาตามฤดู (สมการเวลาราว -14 ถึง +16 นาที) ผลคือเที่ยงวันจริงของกรุงเทพฯ เปลี่ยนระหว่าง 12:01 ถึง 12:32 น. ตลอดปี

ใช้อย่างไร: ถ้าใช้เงาเล็งทิศหรือวัดมุมแสง ให้ใช้เวลาเที่ยงวันจริงของจังหวัดของคุณในหน้านี้ ไม่ใช่ 12:00 น.

ที่เล่ากันมา: ตะวันขึ้นทิศตะวันออก ตกทิศตะวันตก

ที่คำนวณหรือวิจัยพบ: โดยประมาณใช่ แต่ไม่ตรงทุกวัน จุดที่ตะวันขึ้นในกรุงเทพฯ เลื่อนระหว่างประมาณ 66 ถึง 114 องศาจากทิศเหนือตลอดปี (ทิศตะวันออกตรงคือ 90 องศา) ช่วงฤดูร้อนขึ้นค่อนไปทางเหนือ ช่วงฤดูหนาวขึ้นค่อนไปทางใต้

ใช้อย่างไร: วางทิศโรงเรือน แถวปลูก หรือเล็งเงาที่ตกบนแปลง ให้ดูทิศตะวันขึ้น-ตกของวันที่สนใจ ไม่ใช่ทิศตะวันออก-ตะวันตกตรงๆ

ที่เล่ากันมา: หน้าหนาวกลางวันสั้นมาก หน้าร้อนกลางวันยาวมาก

ที่คำนวณหรือวิจัยพบ: ต่างกันน้อยกว่าที่คิด และต่างกันตามละติจูด กรุงเทพฯ กลางวันสั้นสุด 11 ชม. 19 นาที ยาวสุด 12 ชม. 56 นาที ต่างกัน 97 นาที เชียงรายต่างกัน 144 นาที ส่วนนราธิวาสต่างกันเพียง 45 นาที ยิ่งใกล้เส้นศูนย์สูตรยิ่งต่างกันน้อย

ใช้อย่างไร: พืชหรือสัตว์ที่ตอบสนองต่อความยาววัน ในภาคใต้ได้สัญญาณที่เปลี่ยนน้อยกว่าภาคเหนือ

ที่เล่ากันมา: กลางวันสั้นสุดวันไหน ตะวันตกเร็วสุดและขึ้นช้าสุดวันนั้น

ที่คำนวณหรือวิจัยพบ: ไม่ใช่ กลางวันสั้นสุดคือ 22 ธ.ค. แต่ตะวันตกเร็วสุดของกรุงเทพฯ ราว 17:47 น. อยู่ในเดือนพฤศจิกายน และตะวันขึ้นช้าสุดราว 06:46 น. อยู่ในเดือนมกราคม เพราะสมการเวลาเลื่อนเที่ยงวันจริงไปมาในช่วงเดียวกัน

ใช้อย่างไร: วางงานที่ต้องใช้แสงตอนเย็นหรือเช้ามืดตามเวลาตะวันตก-ขึ้นจริงของวันนั้น ไม่ใช่เดาจากช่วงกลางวันสั้นสุด

ที่เล่ากันมา: บางวันตอนเที่ยงเงาหายไปหมด

ที่คำนวณหรือวิจัยพบ: จริง และคำนวณได้ ประเทศไทยอยู่ในเขตร้อนซึ่งเส้นทรอปิกอยู่เหนือขึ้นไป ดวงอาทิตย์จึงอยู่เหนือหัวพอดีปีละ 2 ครั้งในทุกจังหวัด ครั้งแรกช่วง 6 เม.ย. ถึง 20 พ.ค. (จังหวัดใต้ก่อน เหนือทีหลัง) ครั้งที่สองช่วง 24 ก.ค. ถึง 6 ก.ย. กรุงเทพฯ ตรงกับ 27 เม.ย. และ 16 ส.ค. (เลื่อนได้ราว 1 วันตามปี) วันนั้นเงาตอนเที่ยงแทบไม่เหลือ

ใช้อย่างไร: ดูวันของจังหวัดคุณได้ที่หน้าวันตะวันอยู่เหนือหัว ใช้เป็นวันทดลองวัดเงาหรือสอนเด็กๆ ในชุมชนได้

ที่เล่ากันมา: กลางวันยาวสุดช่วงมิถุนายน น่าจะร้อนสุด

ที่คำนวณหรือวิจัยพบ: ช่วงเมษายนดวงอาทิตย์สูงเกือบตั้งฉากกับพื้นของหลายจังหวัด (ตำแหน่งนี้คำนวณได้) และท้องฟ้ายังโปร่งก่อนมรสุมพาเมฆและฝนเข้ามา พอถึงมิถุนายนแม้กลางวันยาวสุด เมฆและฝนช่วยลดความร้อน ผลต่ออุณหภูมิจริงขึ้นกับเมฆและฝนของแต่ละปี จึงไม่ได้ตรงกันทุกปี

ใช้อย่างไร: เตรียมน้ำและที่พักร่มให้สัตว์ล่วงหน้าตั้งแต่ปลายมีนาคมถึงเมษายน และดูพยากรณ์อากาศประกอบ

ที่เล่ากันมา: ปลูกเร็วก็เก็บเร็ว ปลูกช้าก็เก็บช้า

ที่คำนวณหรือวิจัยพบ: สำหรับข้าวไวแสง ออกดอกเมื่อวันสั้นลงถึงเกณฑ์ ไม่ได้นับอายุจากวันปลูก ตัวอย่างคือข้าวขาวดอกมะลิ 105 ที่มีรายงานว่ามักออกดอกช่วงปลายตุลาคมและเก็บเกี่ยวกลางพฤศจิกายน และต้องได้วันสั้นต่อเนื่องหลายวันจึงเริ่มสร้างดอก ที่กรุงเทพฯ กลางวันสั้นกว่า 12 ชั่วโมงตั้งแต่ 2 ต.ค. ถึง 11 มี.ค. (นับตะวันขึ้น-ตก ไม่รวมแสงสนธยา เกณฑ์ของแต่ละพันธุ์ไม่เท่ากัน) ส่วนพันธุ์ไม่ไวแสงออกดอกตามอายุหลังปลูก

ใช้อย่างไร: ตรวจก่อนว่าพันธุ์ของคุณไวแสงหรือไม่ แล้วค่อยวางวันปลูก ใช้ปฏิทินแปลงนาข้าวของฉันช่วยแจกแจงช่วงงาน และจดวันออกดอกจริงไว้เทียบความยาววัน

ที่เล่ากันมา: นาข้างถนนที่มีไฟ ข้าวออกรวงช้ากว่าที่อื่น

ที่คำนวณหรือวิจัยพบ: มีงานวิจัยรองรับ งานในญี่ปุ่นรายงานว่าแสงตอนกลางคืนทำให้ข้าวออกรวงช้าและผลผลิตลดลงตามความสว่าง ช่วงที่ไวที่สุดคือราว 40 ถึง 20 วันก่อนออกรวง และงานศึกษาไฟถนนที่พะเยาพบว่าผลเกิดได้ไกลราว 50 เมตรจากกลางถนน ตัวเลขความสว่างที่เริ่มกระทบต่างกันตามชนิดหลอดและพันธุ์ จึงไม่ควรยกไปใช้ตรงๆ

ใช้อย่างไร: แปลงที่อยู่ใกล้ไฟถนนหรือไฟโรงเรือน ลองเทียบวันออกดอกของแถวริมไฟกับแถวไกลไฟในรอบเดียวกัน แล้วจดไว้

ที่เล่ากันมา: แถวปลูกต้องหันเหนือ-ใต้ ต้นจะได้แสงทั่วกัน

ที่คำนวณหรือวิจัยพบ: หลักฐานขัดแย้งและขึ้นกับละติจูด แบบจำลองแสงของแถวต้นไม้ชี้ว่าใกล้เส้นศูนย์สูตรแนวเหนือ-ใต้มักรับแสงรวมตลอดปีได้มากกว่าเล็กน้อย และผลต่างกันของแนวปลูกจะเด่นที่ละติจูดราว 25 องศา แต่การวัดในสวนจริงหลายงานพบว่าแสงรวมที่ต้นรับต่างกันไม่มาก สิ่งที่ต่างชัดกว่าคือความสม่ำเสมอของแสงภายในทรงพุ่ม

ใช้อย่างไร: ถ้าเป็นแปลงใหม่ ให้ลองแนวเหนือ-ใต้ก่อนเพราะไม่เสียอะไร แต่ลำดับความสำคัญต่ำกว่าระยะปลูก พันธุ์ ความลาดเอียง และน้ำ

ที่เล่ากันมา: ให้แดดเช้าส่องใบ โรคจะหาย

ที่คำนวณหรือวิจัยพบ: เฉพาะบางส่วน แดดเช้าทำให้ใบแห้งเร็วขึ้น ทำให้ช่วงเวลาที่ใบเปียก ซึ่งเชื้อราบางชนิดต้องใช้ในการเข้าทำลาย สั้นลง ซึ่งช่วยลดความเสี่ยงได้ แต่แสงแดดตามปกติไม่ได้กำจัดเชื้อที่อยู่ในพืชหรือในดิน

ใช้อย่างไร: ปลูกให้โปร่งเพื่อให้ใบแห้งเร็ว ตัดแต่งให้แดดเข้า และยังต้องสำรวจแปลงตามปกติ

ที่เล่ากันมา: เปิดไฟเพิ่มตอนกลางคืนไก่จะไข่ดก

ที่คำนวณหรือวิจัยพบ: มีงานวิจัยรองรับว่าความยาวของแสงควบคุมการไข่ คู่มือและงานทดลองส่วนใหญ่ใช้แสงรวม 14 ถึง 16 ชั่วโมงต่อวัน แต่ค่าที่ดีที่สุดขึ้นกับสายพันธุ์ อายุ และระยะไข่ งานทดลองหนึ่งในสายพันธุ์ลอห์มันน์พบว่า 14 ชั่วโมงดีกว่าที่ยาวกว่า ส่วนแสงต่อเนื่องเทียบกับแสงเป็นช่วงในไก่ฮายไลน์บราวน์ พบว่าแสงต่อเนื่อง 16 ชั่วโมงให้ไข่มากกว่าเล็กน้อย ของไทยแสงธรรมชาติยาวสุดเพียง 12 ชม. 56 นาที ในกรุงเทพฯ จึงต้องเสริมไฟถ้าทำตามโปรแกรมแสง

ใช้อย่างไร: ใช้โปรแกรมแสงตามคู่มือสายพันธุ์ของคุณ หน้านี้บอกให้ว่าวันนี้แสงธรรมชาติยาวเท่าไหร่ และต้องเสริมอีกกี่ชั่วโมงถึงเป้าที่คุณตั้ง

ที่เล่ากันมา: เปิดไฟในคอกให้วัวได้แสงนานแล้วนมจะเพิ่ม

ที่คำนวณหรือวิจัยพบ: งานวิจัยจากเขตอบอุ่นหลายชิ้นรายงานว่าโคนมที่ได้แสง 16 ถึง 18 ชั่วโมงและมืดต่อเนื่อง 6 ถึง 8 ชั่วโมง ให้น้ำนมมากกว่าราว 8 ถึง 10 เปอร์เซ็นต์ ส่วนโคระยะพักรีดนมกลับตอบสนองดีกับวันสั้น แต่ผลส่วนใหญ่มาจากฟาร์มเขตอบอุ่นและโคพันธุ์โฮลสไตน์ ข้อมูลในเขตร้อนและโคลูกผสมยังจำกัด

ใช้อย่างไร: ถ้าจะลอง ให้ทำกับกลุ่มเล็กและเทียบกับกลุ่มเดิม อย่าเปิดไฟตลอดคืน ระยะมืดต่อเนื่องก็จำเป็นเช่นกัน และระวังความร้อนของโรงเรือนด้วย

ที่เล่ากันมา: เที่ยงแดดแรงสุด อากาศก็ร้อนสุด

ที่คำนวณหรือวิจัยพบ: แดดแรงสุดตอนเที่ยงวันจริงเพราะดวงอาทิตย์สูงสุด แต่อุณหภูมิอากาศสูงสุดของวันมักมาช้ากว่านั้นประมาณ 2 ถึง 3 ชั่วโมง เพราะพื้นดินและอากาศยังสะสมความร้อนต่อเนื่องอยู่หลังเที่ยง

ใช้อย่างไร: วางงานหนักกลางแจ้งและงานต้องยกของให้เสร็จก่อนบ่ายสอง และให้สัตว์มีร่มเงาและน้ำถึงเย็น

ที่เล่ากันมา: แดดตรงหัวคือแดดที่แรงที่สุด

ที่คำนวณหรือวิจัยพบ: คำนวณได้ เมื่อดวงอาทิตย์สูงกว่า 45 องศา เงาจะสั้นกว่าความสูงของวัตถุ เป็นช่วงที่แสงตกลงมาเกือบตั้งฉาก หน้านี้นับชั่วโมงช่วงนี้ของวันที่คุณเลือก (ตัวเลข 45 องศาเป็นเกณฑ์ที่เราเลือกเองให้เข้าใจง่าย ไม่ใช่เกณฑ์ทางสุขภาพหรือทางการเกษตร)

ใช้อย่างไร: ใช้เป็นแนวทางวางช่วงตากผลผลิตและช่วงพักในร่ม ส่วนความร้อนจริงให้ดูพยากรณ์อุณหภูมิ

ที่เล่ากันมา: หันแผงไปทางทิศใต้แล้วได้ไฟมากที่สุด

ที่คำนวณหรือวิจัยพบ: ส่วนใหญ่ใช่ แต่ไม่ตลอดปี ที่กรุงเทพฯ ตะวันเที่ยงวันอยู่ทางใต้ตั้งแต่ 16 ส.ค. ไปจนถึง 27 เม.ย. ของปีถัดไป (ราว 8 เดือน) แล้วย้ายไปอยู่ทางเหนือระหว่าง 27 เม.ย. ถึง 16 ส.ค. (ราว 3 เดือนครึ่ง) แผงที่ติดนิ่งจึงมักหันทิศใต้และเอียงน้อยๆ (จุดเริ่มต้นทั่วไปคือเอียงประมาณละติจูดของที่ตั้ง แล้วปรับตามรุ่นและโครงหลังคา)

ใช้อย่างไร: ตัวเลขมุมเอียงที่ดีที่สุดขึ้นกับแผง โครงหลังคา และเงาในพื้นที่ ใช้เครื่องมือคำนวณโซลาร์ประเมินขนาดและความคุ้มทุน